MEER BOS THEATERPRODUCTIES
logo South African Road Trip
EXTRA
MAMBAZO: EEN MUZIKALE BIJL OM DE CONCURRENTIE TE VERSLAAN
De achtjarige Sebabano Tsawe zingt thuis vrolijk de liedjes waarmee zijn vader Lennox (Lindisipho) met de zanggroep Khayelitsha United Mambazo zijn geld verdient op straat in Kaapstad. Die muzikale liefde voor traditioneel getint Afrikaans repertoire, die volgens de vader niet aan zijn zoon is opgedrongen, is tamelijk uitzonderlijk onder jonge Zuid Afrikanen. Lennox: ‘Jongeren kijken meestal neer op onze muziek, die zij als muziek voor arme mensen beschouwen. Zij betalen liever 60 rand voor een cd van Celine Dion of R. Kelly dan 30 rand voor een cd van ons. Er is wel een lokaal radiostation in ons township Khayelitsha dat de typisch Afrikaanse muziek draait, maar op de nationale radio is dat zeer beperkt. Daar richt men zich meer op de Engelse en Amerikaanse popmuziek. Als er in Johannesburg congressen worden gehouden of een andere soort bijeenkomst die muzikaal moet worden aangekleed, zal men ons niet zo snel uitnodigen. Die muziek uit Kaapstad wordt in het snelle Johannesburg als conservatief en daardoor als minderwaardig bestempeld.’
Het is wel de muziek waarmee de Khayelitsha zangers veel lof oogsten in de musical Amandla! Mandela. Zoveel lof dat veel bezoekers zich afvragen waarom er niet wat meer swingende Xhosa-muziek in de musical te horen is.
In eigen land moet men dus vechten voor erkenning, en niet alleen onder jongeren. Simphiwe: ‘Een aantal van mijn oude schoolvrienden heeft het geschopt tot politicus of leraar. Ze keken me echt meewarig aan toen ik ze vertelde dat ik straatzanger ben geworden. Ik heb de middelbare school wel afgemaakt, maar er was geen geld om naar de universiteit te gaan. Daarom heb ik veel los werk gedaan zonder enige bestaanszekerheid. Toen ik in 1991 bij de groep ben gekomen is dat veranderd. Het is misschien geen vetpot, maar ik kan mijn huis warm houden en mijn familie onderhouden. Als wij strakjes thuis komen na de tournee van Amandla! Mandela, dan zal het ontzag van mijn zogenaamd geleerde vrienden zeker groeien. Succes overzee is een toverwoord voor respect.’
Maar ook zonder de muzikale klapper in Nederland is Simphiwe blij dat hij ongeveer twintig jaar geleden aanklampte bij een paar oude schoolvrienden die in Port Elizabeth een muziekgroep waren begonnen om vervolgens naar Khayelitsha te trekken. ‘Muziek heeft mijn leven veranderd. Ik kan beter zeggen…heeft mijn leven gered. Sommige van mijn oude schoolmakkers hebben het misschien maatschappelijk goed gedaan, maar vele anderen zijn toch in de problemen geraakt. Als ik mijn zangtalent niet op het juiste moment had gebruikt, zou ik vrijwel zeker in de criminaliteit terecht zijn gekomen.’
Ook Lennox heeft geen moment spijt van zijn muzikale beroepskeuze. ‘Ik heb altijd al gezongen, in mijn eentje of met anderen. Op school, op feesten, in de kerk. Rond kerstmis ging ik met wat andere jongens van deur tot deur om te zingen en geld op te halen. Twintig jaar geleden werkte ik in een vijfsterrenhotel in Kaapstad. Op mijn vrije dag hoorde ik achter het winkeltje waar ik boodschappen deed een groep mannen zingen. Ik ben er naartoe gegaan, heb iets aan ze voorgezongen en kon meteen aansluiten. Al snel kregen we aardig wat betaalde opdrachten. Ik ging de inkomsten eens met elkaar vergelijken, en toen bleek dat ik met een goede zanggroep meer kon verdienen dan als hulpje in een hotel. Dus heb ik mijn baan opgezegd. Ik denk dat ik dit werk tot het eind van mijn leven zal doen. Ik heb geen beroepsopleiding, dus eigenlijk is dit het enige wat ik kan. Maar dat kan ik dan ook goed.’
Maar muziek is meer dan een beroep. Voor Simphiwe is zingen een prima manier om de stress van zich af te gooien, en zo ver van huis is muziek voor Lennox een wapen in de strijd tegen heimwee. Met z’n allen muziek maken in het appartement of gewoon alleen in bed een beetje zingen.
Muziek dus als vluchtweg, een legale manier van drugsgebruik. Muziek als middel om maatschappelijke veranderingen teweeg te brengen speelt voor deze groep die is ontstaan in 1991, vlak na de vrijlating van Mandela, niet zo’n grote rol.
Zeker de wat oudere Lennox staat de Apartheidssamenleving nog scherp op het netvlies. Maar ook Simphiwe herinnert zich nog goed dat de politie al ingreep als een groepje mannen op straat bij elkaar stond. Dat werd al gauw als een verboden bijeenkomst beschouwd. ‘Zingen in het openbaar was aan allerlei regeltjes gebonden. Artiesten die hun muziek wilden opnemen moesten alles voorleggen aan overheidsinstanties voordat ze de studio in konden. Teksten in Zulu of Xhosa moesten eerst in het Engels vertaald worden. Ik heb een enorme bewondering voor zangeres Miriam Makeba die de strijd is aangegaan. Wij plukken nu de vruchten van haar gevecht. We zingen meestal over alledaagse dingen. Als ik hier in Amsterdam vogels zie vliegen die ik nog nooit in Zuid Afrika hebgezien is dat al stof voor een liedtekst. We hebben wel wat politieke nummers op ons repertoire staan, zoals Long walk to freedom, dat Joseph Shabalala heeft geschreven voor Ladysmith Black Mambazo. Die groep, die met Paul Simon heeft gespeeld, is echt ons grote voorbeeld. Het lied gaat over de afschaffing van de Apartheid en de rol van Nelson Mandela. En natuurlijk zingen we ook Nikosi Sikelel iAfrika, dat eerst het strijdlied van de bevrijdingsbeweging het ANC was en nu het Zuid Afrikaanse volkslied is. We doen het wel in een feller ritme en met een ander arrangement’
De belangrijkste bron van inkomsten voor de mannen van Khayelitsha United Mambazo is het optreden op de Waterfront, het goed ontwikkelde havengedeelte van Kaapstad waar de boot naar Robbeneiland afvaart. Geen enkele toerist kan Zuid Afrika verlaten zonder die emotionele plek te hebben bezocht waar Nelson Mandela zo lang gevangen heeft gezeten. De Waterfront is een plek met souvenirwinkels en restaurants waar de nationale en internationale toeristen makkelijk naar hun portemonnee grijpen als ze door goede straatartiesten vermaakt worden.
De groep is zo soepel op elkaar ingespeeld dat de mannen feilloos weten welke nummers het meest geschikt zijn voor het publiek dat zich op dat moment heeft verzameld. Simphiwe: ‘Veel van onze nummers zijn op gospels gebaseerd, maar als er veel jonge paartjes staan zingen we een paar Engelstalige liefdesliedjes. Als er een cruiseschip aanlegt met over het algemeen wat oudere toeristen, dan schakelen we over naar het repertoire met veel Xhosa-tonggeklak. En natuurlijk de gumboot-dance, een verwijzing naar de mijnwerkers met hun rubberen laarzen.’
Veel artiesten staan te dringen om op deze lucratieve plek te mogen spelen. De autoriteit die over de Waterfront gaat houdt jaarlijks audities. Van 10 uur ’s ochtends tot 4 uur ’s middags mag worden gespeeld op meerdere plekken op het terrein, die keurig verdeeld worden over de diverse acts. Khayelitsha United Mambazo is na ruim tien jaar een vaste waarde en hoeft niet meer aan die audities mee te doen om de vergunning te verdienen. Het is een goede locatie, maar in de wintermaanden mei, juni en juli valt er weinig te verdienen. Dan regent het veel, is het koud en kan er soms een ijzige wind waaien, waardoor de boot naar Robbeneiland niet vaart. Ook december stelt niet veel voor. Het lijkt alsof men in die maand alleen maar met kerstmis bezig is. Het vertier zoekt men dan in musea of bij andere indoor-activiteiten.
Simphiwe: ‘De concurrentie is heel scherp. Alleen al in Khayelitsha zijn ongeveer 35 zanggroepen. We zijn ze in het verleden allemaal wel eens tegengekomen bij wedstrijden waar je een geit of wat geld kon verdienen. De naam Mambazo heeft daar ook wel mee te maken. Het betekent ‘scherpe bijl’, en zo moet je ook zijn om de concurrentie voor te blijven.’
Khayelitsha United Mambazo houdt zich staande door de hoge kwaliteit. Een agent regelt extra optredens op bijvoorbeeld bruiloften, die vaak in de regio van Kaapstad op wijnboerderijen worden gevierd. Na terugkomst in Zuid Afrika hopen de zangers op een hoger trapje van de muzikale ladder te komen. Helaas stond het contract van Amandla! Mandela hen niet toe om in de vrije uurtjes op straat in Amsterdam of op feestjes op te treden. Maar in een studio in Amstelveen hebben ze de afgelopen tijd wel een aantal liedjes opgenomen dat in Nederland door de groep is geschreven. Met dit promo-album in de hand willen ze een plek veroveren op de Zuid Afrikaanse platenmarkt. In het verleden hebben ze al eens een gospelalbum opgenomen en in de studio samengewerkt met andere artiesten, waaronder de populaire Zuid Afrikaanse rockband aKing, maar nu zijn ze klaar voor de definitieve doorbraak.
Simphiwe: ‘Op onze Waterfront-plek staat nu een jongere versie van onze zanggroep, die weer plaats maakt voor ons als we terugkomen. Maar misschien zullen we in de toekomst wat minder op straat spelen. We willen beter worden, wat moderner. Niet alleen a cappella, maar ook met ritme-instrumenten en betere harmonieën. We hopen dat God ons vleugels zal geven, zoals hij dat ook heeft gedaan met deze tournee in Nederland, en dat we dan in betere clubs en theaters komen te staan, met een platencontract. En dat hebben we dan ook alweer te danken aan Mandela.’

Patrick van den Hanenberg
Untitled Document
Nieuwsbrief Bos Theaterproducties Koop je tickets voor South African Road Trip Bestel de CD South African Road Trip in de webshop